De Lovie vzw en Wit.h brachten met Crip Stories een tentoonstelling met kunst nabij en over de grens
Een eiland van menselijkheid
Met Crip Stories sloegen De Lovie vzw, een organisatie die ondersteuning biedt aan mensen met een beperking of verhoogde kwetsbaarheid, en inclusieve kunstenorganisatie Wit.h afgelopen zomer de handen in elkaar. Het resultaat was een tentoonstelling die niet enkel kunst toonde, maar ook ontmoeting en uitwisseling mogelijk maakte. Een zomer lang werd Kasteelpark De Lovie in Poperinge een plek waar verhalen en beelden kracht kregen, waar kunst vanzelf-sprekend werd en waar vooroordelen plaats maakten voor nieuwe blikken.
Wie vandaag door Kasteelpark De Lovie wandelt, ziet een erfgoedsite die leeft. Het park kende vele gedaanten: ooit een zomerverblijf, later een militair hoofd-kwartier en vervolgens een sanatorium. Vandaag is het een van de locaties van De Lovie vzw, een sociale organisatie die in de Westhoek kinderen, jongeren en volwassenen met een verstandelijke beperking of psychische kwetsbaarheid ondersteunt. Het park biedt rust, ruimte en geborgenheid aan wie er verblijft en ontvangt tegelijk dagelijks wandelaars en bezoekers.
Die openheid is geen toeval. De Lovie vzw bouwt hier stap voor stap aan een samen-leving waarin mensen met en zonder beperking écht samenleven, elkaar ontmoeten en elkaars talenten zien. Het kasteelpark groeide zo uit tot een open erfgoedsite waar verleden en toekomst elkaar kruisen en waar ontmoeting centraal staat. In die gelaagdheid kreeg Crip Stories vorm: vijftig kunstenaars uit binnen- en buitenland, vijftig werken en installaties die hier een podium vonden.
Katrien Goudeseune, die binnen De Lovie vzw het erfgoedverhaal trekt en de herwaardering van het kasteel mee vorm geeft, legt uit: “Sinds 2021 zijn wij locatiepartner van Kunstenfestival Watou. Maar dit jaar lastte de organisatie een pauze in. Het festival lokte de afgelopen jaren ongeveer 20.000 bezoekers per editie naar ons park, een waardevolle ontmoeting tussen kunst en welzijn. Daarom wilden we ook dit jaar een alternatief programma aanbieden dat dat verhaal verderzet.”
Naast Katrien zit Luc Vandierendonck, medeoprichter van en drijvende kracht achter Wit.h vzw. Hij begon ooit als begeleider in een dagcentrum, waar hij geregeld creatieve ateliers en kunst-projecten opzette. “Na een tijdje zaten we daar heel duidelijk tegen een plafond”, vertelt hij. “Binnen de voorziening hadden we een kunstatelier en mochten we tentoon-stellingen doen, maar daar bleef het bij. We konden niet verder groeien, terwijl ik voelde dat er veel meer in zat. Ik wou bewijzen dat kunstenaars met een beperking ook een plaats konden krijgen in het reguliere professionele circuit. Daarom richtten we meer dan 20 jaar geleden Wit.h op, met als dubbel doel deze kunstenaar meer kansen te bieden op ontwikkeling en hun werk zichtbaar te maken in de kunst-wereld. We hebben sindsdien al veel stappen in de juiste richting gezet, maar we zijn er nog lang niet.”
Pas de laatste drie jaar omarmt Wit.h de term Crip als onderdeel van hun artistieke en maatschappelijke taal. “Een kunstenaar met een Crip-houding of benadering is iemand die zich niet laat vastpinnen op een etiket of norm”, legt Luc uit. “Het zijn makers die bewust afwijken van wat als gepast, herkenbaar of aanvaardbaar wordt beschouwd – en precies daarin hun kracht vinden. Sommigen kiezen de term omdat ze leven met een handicap of psychische kwetsbaarheid, anderen om heel andere redenen. Want Crip is niet in de eerste plaats wat je bent, maar waar je voor staat. Het is geen opgelegde academische categorie, maar een eigen keuze. Ook begeleiders en bondgenoten kunnen zich Crip noemen.”
Voor Wit.h is het een trotse geuzennaam: een activistische houding die een eigen-gereide kunst en levensstijl viert. Het is een kunstpraktijk die zich niet laat sturen door de logica van de markt, maar zich laat dragen door de verbeelding en de weer-barstige creativiteit van de makers zelf.
De juiste plek, het juiste moment
“We kennen elkaar al langer”, zegt Luc. “Bij Wit.h hebben we een goeie verbinding met de kunstateliers van welzijnsvoorzieningen. Soms werken we er heel intens mee samen, dan weer wat minder, afhankelijk van de noden en de focus. Voor ons is dat altijd een golfbeweging. De ene keer ligt de nadruk op de individuele kunstenaar, de andere keer op het collectieve verhaal. Maar dat netwerk is er altijd geweest.”
Die achtergrond maakte de stap richting De Lovie vzw minder vreemd dan ze op het eerste gezicht leek. Toch lag de schaal hier helemaal anders. “Wij werken normaal nooit in voorzieningen, jamais. Wij trekken kunstenaars heel bewust naar nieuwe externe ervaringen, naar musea, naar festivals. Maar toen ik hier in het park stond, voelde ik: dit klopt.” Luc herinnert zich hoe hij – lang voor de plannen van een gedeelde tentoonstelling bestond – spontaan een foto van het kasteel naar zijn collega’s stuurde, met de woorden: “Dit wordt ooit ons Crip-kasteel.” Het idee van een plek waar kunst, erfgoed en zorg elkaar konden raken, sprak tot de verbeelding.
Ook voor Katrien viel het verhaal natuurlijk in de plooi. Vanuit haar rol zag ze meteen hoe De Lovie vzw en Wit.h elkaar konden versterken. “Ons erfgoed is een middel om de mensen die we ondersteunen in contact te brengen met bezoekers”, zegt ze. “In dat opzicht was de samenwerking met Wit.h een fantastische opportuniteit om heel betekenisvolle ontmoetingen te creëren.
Naast de mooie bezoekers-aantallen en positieve feedback waren er zoveel waardevolle gesprekken tussen bewoners, kunstenaars en bezoekers.”
Balanceren tussen zorg en kunst
Die basis van vertrouwen lag uiteindelijk aan de grondslag van het succes van Crip Stories. Niet alleen de samenwerking tussen organisaties, maar vooral de kunstenaars en hun kunstwerken kregen hier de ruimte. Luc benadrukt: “Het gaat niet om deze mensen een kans gunnen, het gaat erom dat we hen serieus nemen. Net daarom dat we het zo belangrijk vinden om hun werk naar buiten te brengen. Als je voor een publiek staat dat je niet kent, dan ben je daar omdat je iets te vertellen hebt.”
Ook Studio Artîlerie, het eigen kunst-atelier van De Lovie vzw, stond niet langs maar midden in het parcours. Een van hun deelnemende artiesten was Miguel Verledens, die de Traptimer ontwierp. Hij toonde hoe hij stap voor stap tot zijn idee gekomen was en legde met veel enthousiasme uit hoe het werkte. “Hij deed dat met zoveel vanzelfsprekendheid”, vertelt Katrien. “Bezoekers zagen hem plots niet meer als een persoon met een beperking, maar als uitvinder.” Voor haar zat de kracht net in die eenvoud: oplossingen bedenken voor concrete problemen, en dat helder kunnen uitleggen. “Je zag mensen geboeid luisteren en met een andere bril naar hem kijken.”
“Het gaat niet om mensen met een beperking een kans gunnen, het gaat erom dat we hen serieus nemen als kunstenaar.”
Dat kantelpunt werkte ook in de andere richting: de reacties van het publiek gaven Miguel zelf een nieuwe fierheid. “Hij hoorde de verbazing van mensen en besefte: ‘amai, eigenlijk heb ik iets gemaakt dat echt bijzonder is’. Dat maakte hem trots en gaf zijn zelfvertrouwen een boost”, zegt Katrien. Zulke momenten tonen volgens haar hoe sterk de wisselwerking kan zijn tussen makers en publiek: wie dacht simpelweg als toeschouwer een tentoon-stelling te bezoeken, stapte zelf met een nieuwe blik naar buiten.
Een voorbeeld dat Luc is bijgebleven, is dat van een zangeres die hij jarenlang kende vanuit de zorg. Ze werd telkens omschreven als iemand die vooral rust nodig had, voor wie een echte performance te zwaar zou zijn. Maar toen ze in Parijs voor duizenden mensen optrad, gebeurde het onverwachte: ze bloeide open, zong met volle kracht en overdonderde het publiek. “Een kantel-moment. Niet omdat ze toch meer kon dan gedacht, maar omdat ze er gewoon stond als artiest, zonder voorbehoud. Zulke trajecten tonen hoe ver je kan komen als je iemand ernstig neemt als kunstenaar.”
Maar niet alles loopt altijd zo vlot of rechtlijnig. Soms schitteren kunstenaars, andere keren struikelen ze. “Een kunstenaar wil vaak doorgaan als in een soort obsessie. En dan moet iemand uit diens netwerk durven zeggen: dit doen we niet. Dat zijn moeilijke afwegingen. Je wil kansen geven, maar je moet ook beschermen. Dat gold bijvoorbeeld ook voor Miguel, die zijn project
twee keer perfect voorstelde, maar waarbij een derde keer allicht te veel zou zijn geweest.”
Voor Luc hoort dat spanningsveld erbij. Het vraagt tijd, begeleiding en maatwerk. Tegelijk ziet hij dat ook steeds meer professionele kunstenaars vandaag hun welzijn vooropstellen en hun grenzen aangeven. “Ze zeggen: ik ga de artistieke uitdaging aan, maar niet op die manier, of onderbreken zelfs een tour voor een pauze. De fragiliteit van de mens wordt breder erkend. Dat opent voor ons ook meer deuren, en zal in de toekomst hopelijk alleen maar verder in de goede richting evolueren.”
Terug- en vooruitkijken
Kasteel De Lovie is beschermd erfgoed, maar geen decorstuk. Terwijl de restauratie voorbereid wordt, draait er al een dagelijkse praktijk: een theesalon, een eetkamer, een geschenkwinkel. Later volgen allerlei andere inclusieve, betekenisvolle invullingen. “Het is niet de bedoeling dat deze zaken afzonderlijk van onze organisatie staan. De personen die we ondersteunen, zijn hier geen gasten of figuranten. We willen hen mee aan het roer”, licht Katrien toe.
Ook Crip Stories paste in die logica. “Binnen hingen de werken, buiten liep een verhalenroute met luisterpunten. Mensen ontdekten kunst tussen de bomen, verhalen in de kapel en installaties in onverwachte hoeken. Er was een bezoekersgids, en op het Zomerterras – uitgebaat door onze horecapartner Goeste – werkten mensen die De Lovie vzw ondersteunt mee”, vertelt Katrien. “Het was echt een tour de force van iedereen die hieraan meewerkte. Bezoekers voelden dat ook. Sommigen kwamen nieuwsgierig een kijkje nemen en gingen geraakt weer naar huis. Dat alleen al maakt dit project voor mij geslaagd.”
Tijdens een talk noemde beeldhouwer Johan Tahon het park ‘een eiland van menselijkheid’, iets wat Luc diep raakte. “Dat klinkt misschien verschrikkelijk melig, maar ik kan het zelf niet beter zeggen.” Voor zowel Katrien als Luc lag de kracht in de connecties die als vanzelf leken te ontstaan. “Tijdens Crip Stories zagen we wat er gebeurt als mensen elkaar écht ontmoeten: er ontstaat iets waardevols, iets verbindends”, zegt Katrien.
De tentoonstelling is intussen afgelopen, maar De Lovie vzw en Wit.h laten elkaar niet los. “Dat we nog samen zullen werken, is zeker”, zegt Katrien. “Al zal het wellicht niet meer zo intens zijn als het voorbije jaar. Maar de lijnen zijn gelegd en we zien wel waar die ons nog naar leiden.”
Wat blijft, is dat Crip Stories het park vulde met kunst en verhalen die anders te vaak verborgen blijven. Luc zei eerder dat Wit.h normaal nooit ín voorzieningen werkt, maar kunstenaars meeneemt naar buiten. Deze zomer gebeurde het omgekeerde: de wereld kwam naar binnen. Niet om te kijken naar wat mensen onderscheidt, maar om te voelen wat ons verbindt. “Ik noem het omgekeerde inclusie, een tip voor de toekomst”, besluit Luc.
“Tijdens Crip Stories zagen we wat er gebeurt als mensen elkaar écht ontmoeten: er ontstaat iets waardevols, iets verbindends.”