Bij Theater Tartaar tonen spelers zichzelf zonder omwegen
De kunst van het mens zijn
Theater Tartaar ontstond zo’n dertig jaar geleden als atelier binnen Zonnelied, een dienstverleningscentrum voor mensen met een beperking. Wat begon als theater-gezelschap, groeide uit tot een multidisciplinaire kunstenwerkplaats waar kunstenaars met en zonder verstandelijke beperking samenwerken aan kwalitatieve artistieke projecten. Toen Tartaar in 2021 voor het eerst de handen in elkaar sloeg met regisseur en acteur Stefan Perceval van HETGEVOLG, bloeide daaruit zo’n mooie samenwerking, dat ze besloten deze verder te zetten. Zowel bij HETGEVOLG als bij Theater Tartaar zitten inclusie in het DNA, net als de overtuiging dat theater enorm veel kracht kan bevatten, zowel voor spelers als voor toeschouwers. “We moesten er dan ook niet veel woorden aan vuilmaken”, zegt Katleen Evenepoel, directeur van Zonnelied. “We voelden meteen dat we op dezelfde lijn zaten.”
De samenwerking ontstond toen Stefan Perceval, algemeen directeur en artistiek leider van HETGEVOLG, de vraag kreeg om een project uit te werken met spelers uit Brussel en Oostende. “We maakten toen De Reus in de Mens”, vertelt hij. “Een voorstelling met mensen uit verschillende werelden, letterlijk en figuurlijk. Daar is ook het huwelijk tussen Theater Tartaar en HETGEVOLG ontstaan.”
Sindsdien volgden nog vijf producties, waaronder Het Zwembad is Gesloten en Planeet Vergeet-me-niet. Voorstellingen die zowel in Vlaanderen en Brussel als daar-buiten indruk maakten. “We kregen onlangs een minuten-lange staande ovatie op een congres in Gent”, zegt Katleen Evenepoel, directeur van Zonnelied. “Dat laat zien hoe diep mensen geraakt worden – omdat wat op scène gebeurt zo herkenbaar en pakkend is. Het toont wat mensen met een beperking kunnen als we hen er de kans toe geven. En dat is mede dankzij Stefan, die plaats maakt voor wat in hen leeft, zodat het vanzelf naar boven komt.”
MEER DAN DAGBESTEDING
Toen Theater Tartaar dertig jaar geleden ontstond, was dat oorspronkelijk als atelier waar bewoners van Zonnelied konden proeven van theater. Onder leiding van Toon Baro groeide daaruit een eigen methodiek, gebaseerd op relaxatie, concentratie en improvisatie. “Op dat fundament wilden we verder bouwen”, vertelt Katleen. “Onze spelers brengen een vorm van kunst die ontwapenend is en tonen een schoonheid die veel mensen niet kennen. Dat wilden we ook weerspiegelen met techniek, kostuums en muziek in echte theaters, niet enkel binnen onze voorzieningen.”
Binnen Zonnelied is de keuze om kunst structureel te verankeren dan ook geen toeval. “We vertrekken altijd vanuit vertrouwen in mensen”, zegt Katleen. “Dat geldt ook voor onze artiesten. Kunst is geen extraatje, het is een manier om volwaardig deel te nemen aan de samenleving. We willen tonen dat iedereen recht heeft op expressie, op eigenheid, op gezien worden.” Daarmee schuift de organisatie kunst niet naar de marge van zorg en welzijn, maar integreert ze die net.
“Onze spelers brengen een vorm van kunst die ontwapenend is en tonen een schoonheid die veel mensen niet kennen.”
De samenwerking ontstond toen Stefan Perceval, algemeen directeur en artistiek leider van HETGEVOLG, de vraag kreeg om een project uit te werken met spelers uit Brussel en Oostende. “We maakten toen De Reus in de Mens”, vertelt hij. “Een voorstelling met mensen uit verschillende werelden, letterlijk en figuurlijk. Daar is ook het huwelijk tussen Theater Tartaar en HETGEVOLG ontstaan.”
Sindsdien volgden nog vijf producties, waaronder Het Zwembad is Gesloten en Planeet Vergeet-me-niet. Voorstellingen die zowel in Vlaanderen en Brussel als daar-buiten indruk maakten. “We kregen onlangs een minuten-lange staande ovatie op een congres in Gent”, zegt Katleen Evenepoel, directeur van Zonnelied. “Dat laat zien hoe diep mensen geraakt worden – omdat wat op scène gebeurt zo herkenbaar en pakkend is. Het toont wat mensen met een beperking kunnen als we hen er de kans toe geven. En dat is mede dankzij Stefan, die plaats maakt voor wat in hen leeft, zodat het vanzelf naar boven komt.”
MEER DAN DAGBESTEDING
Toen Theater Tartaar dertig jaar geleden ontstond, was dat oorspronkelijk als atelier waar bewoners van Zonnelied konden proeven van theater. Onder leiding van Toon Baro groeide daaruit een eigen methodiek, gebaseerd op relaxatie, concentratie en improvisatie. “Op dat fundament wilden we verder bouwen”, vertelt Katleen. “Onze spelers brengen een vorm van kunst die ontwapenend is en tonen een schoonheid die veel mensen niet kennen. Dat wilden we ook weerspiegelen met techniek, kostuums en muziek in echte theaters, niet enkel binnen onze voorzieningen.”
Binnen Zonnelied is de keuze om kunst structureel te verankeren dan ook geen toeval. “We vertrekken altijd vanuit vertrouwen in mensen”, zegt Katleen. “Dat geldt ook voor onze artiesten. Kunst is geen extraatje, het is een manier om volwaardig deel te nemen aan de samenleving. We willen tonen dat iedereen recht heeft op expressie, op eigenheid, op gezien worden.” Daarmee schuift de organisatie kunst niet naar de marge van zorg en welzijn, maar integreert ze die net.
DE KRACHT VAN KWETSBAARHEID
De impact van die manier van werken is groot, zowel voor de spelers als voor het publiek. “Onze acteurs leren omgaan met stress, leren teksten, ontdekken hoe ze taal kunnen geven aan hun emoties”, zegt Katleen. “Begeleiders zien hoe mensen openbloeien, zichzelf beter leren kennen. En het werkt in twee richtingen. Ook zij voelen zich gesterkt en zijn fier op wat hun gasten bereiken. Hun rol daarin is essentieel. Onze begeleiders ondersteunen de spelers tijdens de repetities, vangen emoties op na de voorstellingen en zorgen voor rust, structuur en vertrouwen. Zonder hun betrokkenheid en nabijheid zouden we dit niet kunnen doen.”
Dat merkt ook Stefan. “Na een voorstelling kwam een begeleider geëmotioneerd naar me toe”, vertelt hij. “Hij werkt elke dag met hen en zei: ‘Ik heb echt gehuild. Ze spraken zo open over wat hen bezighoudt, dat wist ik allemaal niet.’ Dat toonde voor mij nog maar eens hoe krachtig kunst kan zijn als we haar gebruiken om bespreekbaar te maken wat anders verzwegen blijft.”
“We zien wel vaker dat mensen emotioneel worden tijdens onze voorstellingen”, zegt Katleen. “Ze worden geconfronteerd met kwetsbaarheid en beseffen: ‘Zo had ik het nog nooit bekeken.’” Het publiek speelt op die manier een actieve rol in het verhaal van Tartaar. “De wereld wordt harder en rechtser, maar wat onze spelers doen smelt harten”, vertelt Stefan. “Mensen zien niet langer de beperking, maar de mens. Onze spelers zijn ontwapenend. Wat zij op het podium brengen gaat niet over wit of zwart, over goed of fout – het gaat gewoon over mens zijn.”
THEATER TARTAAR ALS VOORBEELD
Vandaag werken Zonnelied en HETGEVOLG nauwer dan ooit samen. “We behouden elk onze identiteit”, zegt Katleen. “Maar we vullen elkaar perfect aan. Wij vertrekken vanuit zorg en welzijn, Stefan vanuit de kunsten. Op die manier versterken we elkaar.”
Bij HETGEVOLG is inclusie geen apart project, maar een wezenlijk deel van de werking. “We werken heel vaak met mensen met een grotere kwetsbaarheid: vluchtelingen, mensen in armoede, mensen met een beperking …”, zegt Stefan. “Het principe is altijd hetzelfde: geef mensen vertrouwen, en ze tonen wie ze zijn. Op die manier geven we mensen die vaak gezien worden als ‘de ander’ een gezicht met een verhaal waarin iedereen zich kan herkennen.”
Intussen lopen de open repetities volop. Deze maand start een vaste spelersgroep met een nieuw project. “We zitten in een mooi momentum”, legt Katleen uit. “Er is interesse, erkenning. Mensen nemen ons werk serieus. Zelfs de minister, die voor het eerst zowel zorg en welzijn als cultuur in haar portefeuille heeft, kwam langs. Het doet deugd om te voelen dat we gezien worden.”
Beiden hopen dat Theater Tartaar een voorbeeld wordt. “We willen tonen dat kunst en zorg en welzijn elkaar kunnen versterken”, meent Katleen. “Dat mensen met een beperking geen publiek verdienen omdat ze op het podium staan met een beperking, maar omwille van hun talent.” Stefan knikt. “Kunst kan mensen opnieuw laten voelen dat ze er mogen zijn. Dat ze ertoe doen. Dat ze iets betekenen. En dat hoeft niet groots te zijn, meer nog: dat zit vaak in kleine dingen. In verhalen delen, in gezien worden. Ik denk dat we met Theater Tartaar iets doen wat de samenleving nodig heeft. We tonen dat er nog ruimte is voor zachtheid, voor luisteren, voor verbinding.”
“Kunst kan ontzettend krachtig zijn als we haar gebruiken om bespreekbaar te maken wat anders verzwegen blijft.”